Adnan Abrashi

adnan_abrashi@yahoo.com

nanda01al@yahoo.com

 

Meny
Latest books
Favorites site
Site statystics
Translate this page

Shkrimet e shenjta - HIEROGLIFET
Hyrje

Kur flasim pėr popujt e lindjes sė lashtė, gjithmonė mendojmė pėr historinė, traditėn, kulturėn, gjuhėn, religjionin kushtet dhe periudhat e ndryshme nėpėr tė cilat ka kaluar shoqėria njerėzore. Nė Egjipt fillimisht shkruhej nė dru, nė gurė, nė pllaka, nė pėlhurė dhe nė brez. Sa i pėrket kulturės egjiptiane, hasim edhe nė shkrime dhe dokumentet e tyre qė njihen si Hieroglifet, qė ata (egjiptianėt) gdhendnin ose shkruanin me bojė nė muret e tempujve dhe gjetiu. Po ashtu, letėrsia nė Egjipt karakterizohej me mite tė shumta fetare, tregime kushtuar perėndive, shkrime historike etj. Ndėr tregimet mė tė njohura tė letėrsisė egjiptiane janė: “Tregimi mbi pėrjetimin e fatkeqėsisė nė det”, “Epi i Gilgameshit”, Zbulimi i shkrimit (Hieroglife) nga egjiptianėt, shkrimi Kuneiform nga babilonasit, zbulimi i Alfabetit fontetik nga fenikasit, dhe pėrdorimi nė masė tė gjerė, ndikoi nė hartimin e veprave letrare qė nga ajo kohė e deri nė ditėt e sotme.

Hieroglifet

Hieroglifet (*) (rrjedhė nga gjuha greke qė nėnkupton Shkrimet e Shenjta). Hieroglifet janė shkrime qė nė vete ngėrthejnė njė rėndėsi aq tė madhe historike, sa edhe vetė historia e njerėzimit. Kėto shkrime datojnė qysh nga shekulli i katėrt para Krishtit. Qytetėrimi i lashtė egjiptian ka bėrė qė kėto shkrime tė jenė ushqim shpirtėror dhe psikik pėr kulturėn, traditėn ndėrshekullore tė Egjiptit nė veēanti dhe asaj botėrore nė pėrgjithėsi. Ndėrsa emrin herioglif kėtyre shkrimeve ua kanė lėnė grekėt e vjetėr dhe kėtu del qė nga ajo kohė ekzistonin Shkrimet e Shenjta, jo vetėm nė Egjipt por edhe nė mbarė popujt qė kishin kulturė dhe traditė nė tė gjitha fushat. Nė kėto shkrime paraqiteshin figura tė ndryshme si ato tė Faraonėve, tė kafshėve, tė luleve, por paraqiteshin edhe figura tė perėndive tė ndryshme qė ekzistonin nė atė kohė nė Egjipt. Karakteristikė e Hieroglifeve ėshtė shkrimi nga ana e majtė nė tė djathtė dhe anasjelltas, me qėllim tė ruajtjes sė kėtyre shkrimeve. Po ashtu, njė rol tė veēantė ka luajtur edhe shkrimi nė “Hedike”, ku dy persona shkruanin Hieroglifet nė Hedike, ndėrsa personi i tretė kontrollonte punėn e bėrė nga kėta dy persona.
Krahas kėtyre shkrimeve, ekzistonin edhe shkrimet e quajtura “Shkrimet Demotike” qė ishin pothuajse tė ngjashme me Hieroglifet. Ndėrsa faraonėt qė ishin me famė nė atė kohė nė Egjipt, pas vdekjes sė tyre nė varre (zakonisht faraonėt kur vdisnin varroseshin nėpėr piramida) dhe kėto ndėrtesa pėr Faraonėt ndėrtoheshin nga skllevėrit e asaj kohe, ku nė ēdo Piramidė shkruhej me Hieroglife emri i Faraonit tė vdekur.
Njė rol tė rėndėsishėm tek egjiptianėt ka luajtur edhe pėrpunimi i Papirusit si material pėr tė shkruar. Pėr vjetėrsinė e shkrimeve egjiptiane dhe rėndėsinė e tyre flet egjiptologu K.A. Kiēen ku ndėr tė tjera thekson: Sipas llogaritjeve, 99% tė papiruseve janė tė shkruara pothuajse para 3000 vjetėve, ku deri nė fillim tė epokės greko-romake janė shpėrbėrė tė gjitha kėto shkrime. Mirėpo bėhet pyetja rreth zhdukjes tė papiruseve: Pse kanė mbijetuar kaq pak dokumentime tė lashtėsisė tė shkruara nė Papirus? Sepse, materialet qė shpėrbėhen si papirusi, lėkura ose ndonjė material tjetėr i zakonshėm, dekompozohen aq shpejtė, dėrgohen nė vende me klimė tė lagėshta. Po ashtu, tregohet qartė se pėr shkak tė klimės, dokumentet nė papirus nga periudha (Mijėvjeēari i parė p.e.s), deri nė ditėt e sotme dokumentet mund tė ruhen nė njė shkretėtirė tė thatė, brenda njė shpelle ose brenda njė vendi tė mbrojtur.
Nė vitin 1799 Napoleon Bonaparta pushtoi Egjiptin. Gjatė pushtimeve tė ushtrisė franceze nė Egjipt, u zbulua "Guri i Rozetės". Qėllimi i zbulimit tė kėtij guri ėshtė qė tė ruhen Shkrimet e Shenjta qė ishin tė shkruara nė tri gjuhė mbi kėtė gurė. Ky zbulim ishte i rėndėsishėm jo vetėm pėr francezėt por edhe pėr egjiptianėt, pasiqė gurė tė tillė ishin tė njohur pėr ndėrtimet e ndryshme tė objekteve tė banimit nė Egjiptin e lashtė. Fatkeqėsisht, me pushtimin e Egjiptit nga Britania e Madhe, ushtria franceze arriti qė tė humb gurin e zbuluar. Nė kėtė gur, qė sot gjendet nė njėrin nga muzetė angleze, ėshtė shkruar nė tri gjuhė: nė Gjuhėn Hieroglife, Demotike e Greke.
Rreth gjuhės sė hieroglifeve janė bėrė hulumtime tė ndryshme. Gjatė periudhės sė Mesjetės, shumė filozofė dhe dijetarė janė munduar qė tė kuptojnė kėto shkrime, ku disa prej tyre bėnin dallimin e gjuhės demotike dhe asaj greke, ku gjenin edhe disa fjalė qė shkruheshin dhe lexoheshin njėjtė nė tė dy gjuhėt pėr ta pasur mė lehtė edhe zbulimin e sekreteve tė Hieroglifeve. Filozofė, historianė, egjiptologė, ndėr ta edhe egjiptologu i njohur Kerkel, mendojnė qė nga fillimi i krijimit shkrimeve, deri nė ditėt e sotme, kurrė nuk do tė arrihet qė tė kuptohen karakteristikat dhe fshehtėsitė e botės sė mistershme tė Hieroglifeve. Nuk ėshtė ēudi atėherė qė nė hollėsitė e fshehura brenda alfabetit tonė sot qėndrojnė mbeturinat e kėtyre formave tė lashta, shumė prej tė cilave pasqyrojnė marrėdhėniet e hershme midis njeriut dhe natyrės. Pėr tė dalluar ato, njeriut sot i duhet vetėm tė shikojė pak mė afėr. Ndryshe (**) nga Perėndimi, ata (egjiptianėt) nuk e shkruan historinė qė t'i shkonte pėr shtat ideve fetare tė kohės, gjė qė e bėn rrėfimin e tyre mė tė besueshėm. Ata ishin gjithashtu tė prirur drejt universalitetit tė historisė njerėzore, tė bazuar nė unitetin e origjinės sė qenieve njerėzore dhe diversitetin e paraqitjes dhe gjuhėve tė tyre. Pėr mė tepėr, ka shumė gjasa qė tė ekzistojnė shumė dorėshkrime tė fshehura nėpėr botė, tė cilat mund tė kontribuojnė shumė pėr kuptimin e botės sė lashtė.

* ) Dokumentari nė Digicable
** ) www.forumituuba.com

Shkruar nga Argjira Ukimeri

(Autorja ka diplomuar nė fakultetin filozofik drejtimi Pedagogji e pėrgjithshme nė Prishtinė)

www.sa-kra.ch
MISTIKA
Political analysis of the author

 © 2008 www.Syri3.com. Te gjitha te drejtat e rezervuara